مبحث دوم : کمک های تکنیکی46
فصل سوم: شناسایی حقوق کشاورزان و نظام چند جانبه دسترسی و تسهیم منافع48
گفتار اول – شناسایی حقوق کشاورزان49
مبحث اول – الزامات و بایسته های حقوق کشاورزان49
مبحث دوم : اقدامات اساسی و مولفه های این حقوق51
گفتار دوم : نظام چند جانبی دسترسی و تسهیم منافع53
مبحث اول : حیطه شمول نظام چند جانبه54
مبحث دوم : شرایط دسترسی آسان به منابع ژنتیکی گیاهی55
مبحث سوم : تسهیم منافع در نظام چندجانبه59
مبحث چهارم : تبادل اطلاعات و تعبیه در نظام جهانی اطلاعات مربوط به منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و
کشاورزی60
مبحث پنجم : دسترسی به فناوری و شرایط انتقال آن61
مبحث ششم: مشارکت همه جانبه با رعایت وضعیت خاص کشورهای در حال توسعه62
مبحث هفتم : تسهیم منافع مالی و دیگر منافع تجاری سازی63
گفتارسوم : ایران و اهمیت حمایت از منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی65
مبحث اول : ایران قبل از الحاق به معاهده بین المللی ذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی66
مبحث دوم : ایران بعد از الحاق به معاهده بین المللی ذخایر منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی71
بند اول : سازوکارهای حقوقی حمایت از منابع ژنتیک گیاهی73
بند دوم : قانون ثبت ارقام گیاهی و کنترل گواهی بذر و نهال74
بند سوم : ساز و کارهای حمایت از منابع ژنتیک گیاهی و حقوق مالکیت فکری77
نتیجه گیری81
منابع و ماخذ83
الف- فارسی84
ب :انگلیسی88
پیوست89
قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به معاهده بین المللی ذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی90
پیوست (2)116

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

فهرست گیاهان زراعی تحت پوشش نظام چند جانبه116
پیوست (3)119
بخش 1 – داوری119
“کوته نوشته ها”
معاهده: معاهده بین المللی منابع ژنتیکی گیاهی برای غذاوکشاورزی
منابع: منابع ژنتیکی گیاهی
کنوانسیون:کنوانسیون تنوع زیستی
ق.ا:قانون اساسی
ج.ا.ا:جمهوری اسلامی ایران
چ:چاپ
ج:جلد
ش:شماره
GR: Genetic Resources
PGRFA: International Treaty on Plant Genetic Resources for Food and Agriculture
FAO: Food and Agriculture Organization of United Nation
CBD: Convetion on Biological Diversity
WIPO: World Intellectual property Organization
WCN: World Charter for Nature
UPOV: International Union for the Protection of New Varieties of Plants
IBPGR: International Boar for Plant Genetic Resources
مقدمه
منابع ژنتیکی گیاهی (GR)برای غذاوکشاورزی محدود و فناپذیرند. فرسایش منابع مذکور امنیت غذایی در جهان را با تهدید مواجه می کند.3این ذخایر به عنوان منبعی از سازگاری ژنتیکی، همچون سپری در برابر تغییرات محیطی عمل می کند. این منابع تامین کننده مواد خام ژنتیکی در دنیا هستند. لذا حفظ و بکارگیری منابع ژنتیکی گیاهی به عنوان محافظی در برابر مشکلات غیرقابل پیش بینی در آینده جهان بر همگان آشکار است. و چشم انداز تضیف منابع ژنتیکی گیاهی برای غذاوکشاورزی به همراه تقاضای روز افزون به این منابع آنها را در مرکز توجه جهانی و
سازمانهای بین المللی جای داده است. 4
در سالهای اخیر ظهور تکنولوژیها، ضرورت حفاظت، ارزیابی، ثبت و تبادل منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی از جهت مدیریت براین منابع که نقطه تلاقی “کشاورزی، محیط زیستوتجارت” است.مورد توجه قرار گرفته است.
و با اعتقاد به اینکه کشورها بایستی بین بخشهای کشاورزی، محیط زیست و تجارت هم افزایی لازم را پدید آورند و تا نقش شایسته از مسئولیت خود در قبال نسل های گذشته و آینده برای حفاظت از تنوع جهانی منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی ایفاء نمایند. و نیز ضمن اعمال حقوق حاکمیتی از سوی کشورها بر منابع ژنتیکی گیاهی خود برای غذا وکشاورزی میتوانند به صورت متقابل از ایجاد نظام چند جانبه موثر برای دسترسی آسان به تعداد مشخص و توافق شده ای از این منابع و تسهیم منصفانه و عادلانه منافع حاصل از بهره برداری آنها منتفع گردند.
منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی، ماهیت خاصی دارند و سازمان های بین المللی و کشورها در موضوع کشاورزی، محیط زیست و تجارت که ابعاد مذکور، شمولیت در این مبحث است. نیازمند راهکارهای ویژه در خصوصیات ومسائل خاص آنها می باشد.
ازمنظر دیگر حق بهره مندی از غذای سالم و کافی یکی از ضروریات اساسی برای بقاء ادامه حیات بشر است. و نخستین نیازمندی از نیازهای پنج گانه انسان می باشد. در سال های اخیر به عنوان حقی بنیادین برای بشریت نگرانی های فراوانی را در حوزه علوم کشاورزی، محیط زیست، تجارت و حقوق برانگیخته است. 5
براین اساس مدیریت قانونمند منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزینقطه تلاقی سه حوزه کشاورزی، محیط زیست و تجارت محسوب می گردد. این منابع6 ماده اولیه و ضروری اصلاح گیاهان زراعی از طریق انتخاب کشاورزان، اصلاح کلاسیک نباتات یا فناوری زیستی نوین می باشند. و حفاظت از آنها در سازگاری با تغییرات غیر قابل پیش بینی زیست محیطی و نیازهای آتی بشر ضروری است. اگرچه اغلب دولت ها از خودبسندگی شان در اصلاح و حفاظت از منابع ژنتیکی گیاهی جهت امنیت غذایی سخن می گویند .
اما در واقعیت وضعیت جهان به هیچ عنوان مناسب و رضایت بخش نیست. بنابه گزارش های سازمان کشاورزی و خواربار ملل متحد (فائو) نزدیک به یک میلیارد نفر در سراسر جهان از گرسنگی رنج می برند .بیش از دو میلیارد نفر از در “گرسنگی پنهان”7 و سوء تغذیه رنج می برند. بنا به امار برنامه جهانی غذا، هر هفت ثانیه، یک کودک بر اثر گرسنگی و یا بیماری ناشی از آن در جهان می میرد. این فاجعه بشری را به درستی “هلوکاست بی صدا”8 خوانده اند. 9
اما دربهره برداری از منابع ژنتیک گیاهی برای غذا و کشاورزی جهت امنیت غذایی و توسعه پایدار در این زمینه کشاورزان در گذشته، حال و آینده در تمام مناطق جهان به ویژه مرکز پیدایش و تنوع، در زمینه حفاظت، اصلاح و در دسترس قرار دادن این منابع، تشکیل دهنده اساس حقوق آنها است.
این منابع بدلیل جایگاه، ماهیئت، خصوصیات و اهمیت مسائل ویژه مرتبط با آنها نیازمند راهکارهای قانونی ویژه ای نیز در عرصه مسائل کشاورزی و حفاظت از آنها هستند. این موارد می تواند شامل نگرانی ها و چالش هایی نظیر در” فرسایش مداوم”10 این منابع و تبدیل آن به ” نگرانی مشترک بشریت “11، نیاز به حفاظت، اکتشاف، جمع آوری، شناسایی، ارزیابی وثبت منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی، امنیت جهانی غذائی در راستای نیل به اهداف” اعلامیه
رم “12و برنامه اقدام اجلاس جهانی غذا و برای دستیابی به توسعه پایدار کشاورزی برای نسل حاضر و نسل آینده، و در نهایت تقویت فوری کشورهای در حال توسه و کشورهای با اقتصاد در حال گذر را برای به عهده گرفتن این چنین مسئولیت هایی است.
“برنامه اقدام جهانی برای حفاظت و استفاده پایدار از منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی13” که توسط سازمان کشاورزی وخواروبارملل متحد(فائو) تنظیم گردیده است. چارچوب مورد توافق بین المللی برای اینگونه فعالیت ها محسوب می گردد.
مبنای دولتها در کنوانسیون ذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی براساس ماده (14) در چارچوب اساسنامه سازمان خواربار و کشاورزی سازمان ملل متحد تصویب گردید. و بدنبال هدف دستیابی و شناسایی و تاکید بر حقوق شناخته شده برای حفظ، استفاده ، تبادل و فروش بذر و دیگر مواد تکثیر شونده تولید شده توسط کشاورزان و مشارکت در اتخاذ تصمیم و تسهیم منصفانه و عادلانه منافع حاصل از بهره برداری از منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی است. بدنبال تحقق کشاورزان و نیز ارتقاء حقوق آنها در سطح بین المللی می باشد و نمایانگر مسئولیت در قبال نسل های گذشته و آینده برای حفاظت از تنوعذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی است .

1-بیان موضوع
انسان در طول هزاران سال زندگی بر روی کره خاکی، همواره بنای خود را در سایه بهره برداری از مواهب طبیعی آن دیده است. از سوی دیگر خود محوری و خصلت زیاده طلبی انسان، او را در تصرف بی رویه منابع طبیعی و بهره گیری از ظرفیت های زیست محیطی زمین به منظور پاسخگویی به نیازهای اولیه و ارتقاء سطح زندگی خود تشویق کرده است در طول مدت درازای از تاریخ بشر، اثر انسان بر روی زمین اندک یا حداقل محدود به نواحی کوچک بود این امر به خاطر آن بود که انسان در گروه های کوچک زندگی می کرد و هر گروه فقط به اندازه معاش خود از محیط زیست برداشت می نمود. اما امروزه میلیارد ها انسان بر روی زمین برای نیاز اولیه خود (غذا، آب و … ) بیش از پیش متکی به تمام محیط زیست جهان هستند.14امروزه یکی از موضوعات محیط زیست، منابع ژنتیکی گیاهی است که برای غذا و کشاورزی بشر نقش بنیادین در حیات و امنیت غذایی او دارد.
براین اساس بهبود کیفیت، ادامه تولید و آینده کشاورزی ارتباط مستقیمی با همکاری بین المللی و جریان آزاد تبادل منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی در حوزه حقوق بین الملل دارد.
با توجه به اینکه منابع ژنتیکی گیاهی در سیستم های کشاورزی در سراسر جهان تحت فشار است و از دست دادن این منابع و کاهش استفاده در کشاورزی مدرن، نگرانی های بسیار در مورد آینده از آسیب پذیری های امنیت غذایی، خطرات و آفات مرتبط با بیماری و پایداری زیست محیطی را ایجاد کرده است.15و همچنین به سبب ارزش واقعی و بالقوه، منابع زنتیکی گیاهی و اهمیت اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی آن بروز نگرانی جدی در خصوص نادیده انگاشتن حقوق جوامع بومی، محلی، زارعان و کشاورزان و بویژه محققان در شیوه بهره برداری از منابع ژنتیکی گیاهی، توجه و اهمیت به معاهده رم راجع به ذخائر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی و نیز نگرانی مشترک جهانی در حفاظت، توسعه و استفاده از آن اعلام شده و چارچوب حقوقی بین المللی جهت نیل به اهدافی همانند حفاظت و توسعه پایدار از منابع زنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی و تسهیم منصفانه و عادلانه منافع حاصل از آنها، هماهنگ با کنوانسیون تنوع زیستی برای امنیت غذایی و کشاورزی پایدار مقرر گردید.
ایران در موضوع ذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی به سبب اهمیت فراوان آن، بدین سبب که تنوع ژنتیکی گیاهی ایران از تنوع ژنتیکی گیاهی قاره اروپا بیشتر است. و این مطلب بدان معنی است که ما گنجینه ای ارزشمند از حالت های مختلف حیات در کشور داریم. و بر این اساس و با هدف حفاظت، توسعه و حمایت از منابع ژنتیکی گیاهی در سال(1384) کنوانسیون بین المللی ذخایرژنتیکی گیاهی برای غذاوکشاورزی موردتصویب مجلس شورای اسلامی قرارگرفت. که این الحاق جدای از تعهدات کنوانسیون توجه ما را به مسائل گوناگونی از جمله حمایت های صورت پذیرفته داخلی و سازو کار فعالیت های سال های اخیر در کشور در این حوزه جلب می نماید. بنابراین مسئله اصلی این است کهتوجه به اهمیتذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی، در ارتباط با بهره برداری و حفاظت و حمایت از ذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی، سیاست حمایتی دولتها در دنیای معاصر و فراهم ساختن زمینه انتقال سریع دانش و تکنولوژی و اطلاعات علمی جلوگیری از پیدایش قطب های دانش و اطلاعات فنی و حمایت از کشورها و سازمانها ، نیازمند چارچوب های حقوقی بین المللی و قوانین داخلی نسبت به حفاظت منابع ژنتیکی گیاهی برای غذاوکشاورزی و شناسایی، ثبت، ارزیابی و بهره برداری آن و جایگاه آن در توسعه پایدار بوده است ؟

2- سوالات اصلی و فرعی
سوال اصلی که این پژوهش به دنبال پاسخ به آن است.این است که چارچوب های حقوقی
بین المللی حاکم برحمایت ازمنابع ژنتیکی گیاهی برای غذا وکشاورزی چیست و دولت جمهوری اسلامی ایران با الحاق به کنوانسیون رم در این زمینه دارای چه تعهداتی است؟
این راستا چند سوال اساسی خرددیگری مطرح است که تولید و بهبود کشاورزی و تولید غذا بستگی به حفاظت و بکارگیری موثر منابع ژنتیکی گیاهی دارد و نیل به این هدف مستلزم حفاظت، ارزیابی، ثبت و تبادل کشورها به این منابع است. لذا شناسائی، ارزیابیوواکاویمعاهدات بین المللی و منطقه ای و قوانین داخلی مرتبط به ذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی که مورد اتفاق نظر کلی است و ماهیئت حقوقی دارنددرحمایت از منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی چه می باشند ؟
ودرادامه چه نظام حقوقی بین المللی حاکم بر حمایت از منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی وجود دارد ؟
وقلمرو و ماهیت تعهدات کشورها در این زمینه چگونه است ؟
وسوالآخراینکهتعهدات دولت جمهوری اسلامی ایران قبل و بعد از الحاق به معاهده بین المللی ذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی به چه نحو می باشد ؟
3- فرضیه
فرضیه بنیادین این پژوهش که در پاسخ به سوال اصلی این است که درسالیان اخیردولت ها تعهدات متعددی برای حفظ، توسعه وحمایت ازمنابع ژنتیکی گیاهی برای غذا وکشاورزی درنظام حقوق بین الملل از جمله تعهد به همکاری، تعهد به رعایت حقوق مالکیت فکری و تعهد به حفاظت دارند. این امر در مورد دولت ایران نیز صادق است.
4- سابقه و پیشینه
اهمیت حمایت و حفاظت از ذخائر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی موضوعی بود که در اواسط قرن بیستم بطور جدی مورد توجه قرار گرفت. اما آنچه که خیلی دیر به آن عنایت شد. لزوم تو جه به چارچوب حقوقی بین المللی و قوانین داخلی در حفاظت، شناسایی، ثبت، ارزیابی و بهره برداری از منابع ژنتیک گیاهی برای غذا و کشاورزی بوده است.
در سال های اخیر حاکمیت بر منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی از اهمیت روز افزونی بر خوردار شده است. این منابع به سبب داشتن منافع اقتصادی عظیمی، یکی از مهمترین عناصر محیط زیست در روابط بین المللی است. چرا که ارزش این منابع همواره دولتها را به توافقات در عرصه بین المللی و همچنین به قصد تسلط بر آنها ترغیب نموده است. و هم اکنون در مباحث تحول حقوق بین الملل محیط زیست شاهد تکالیف و تعهداتی در مقررات بین المللی می باشیم.
در موضوع حمایت از منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی با مراجعه به منابع و تأمل در کتب و مقالات و نیز پایان نامه ها، رساله هاو جستجو در فضای اینترنت و نیز سایت کتابخانه ملی، مباحثی در چارچوب حقوقی بین المللی حمایت از منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی، به استثناء مقاله آقای دکتر علی مشهدی در تفسیر معاهده بین المللی ذخایرژنتیکی گیاهی برای غذاوکشاورزی(PGRFA) 16 در این عنوان مشاهده نگردید.
و لذا امید است این پایان نامه جهت ارتقای و نیز همسانی قوانین ملی با موازین و معیارهای بین المللی با محور قرار دادن معاهده بین المللی منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی و نیز تأمل بر قوانین داخلی ایران بویژه بعد از الحاق به این کنوانسیون ضرورت و اهمیت روز افزون توجه به حفاظت و نیز “استفاده پایدار”17از منابع ژنتیکی گیاهی برای غذاوکشاورزی در سطح جهان و ارزیابی نظام حقوقی بین المللی حاکم و نیز تعهدات دولتها علی الخصوص تعهدات دولت جمهوری اسلامی ایران در این زمینه مفاهیم نوینی برای مطالعه کنندگان فراهم نماید .

5- ضرورت پژوهش
جهت حفاظت و توسعه منابع طبیعی از جمله ذخایر ژنتیکی گیاهی در بسیاری از معاهدات بین المللی، اعلامیه ها و قطعنامه های مورد تأیید قرار گرفته است. و دولتها متقاعد و متعهد به همکاری در حفاظت از این منابع در جهان ، ضمن احترام کامل به حاکمیت دولت ها بر قلمروی که این منابع در آن واقع شده استتاکید گردید.18
کنوانسیون تنوع زیستی (CBD) یکی از معاهدات بین المللی است. که تبیین می نماید دولت ها بر منابع طبیعی خویش از حقوق حاکمیت برخوردارند و می توانند از طریق قانون گذاری ملی، دسترسی به منابع ژنتیکی را تنظیم نمایند. 19البته مفهوم حاکمیت دائمی، همانند خود مفهوم حاکمیت، مطلق نبوده و تابع تکلیف عمومی لزوم خودداری از ایراد صدمه به منافع دولتها دیگر است .20 اما با عنایت به حق حاکمیت دولتها بر این منابع و ذخایر ژنتیکی گیاهی خود، اختیار تصمیم گیری در مورد دسترسی به منابع ژنتیکی به دولتهای ملی بوده و تابع قوانین داخلی می باشد.
لذا هر یک از اعضاء باید تلاش کند، تا شرایطی را ایجاد نماید که دسترسی به منابع ژنتیکی را برای استفاده سایر کشورهای عضو معاهده بین المللی ذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی به گونه ای که از لحاظ محیط زیست مناسب باشد، تسهیل کرد ه و هیچ محدودیتی را که خلاف اهداف این کنوانسیون و دیگر معاهدات بین المللی مرتبط با منابع ژنتیکی گیاهی باشد وضع نکند. لذا ضرورت پژوهشی در چارچوب تعادل حاکمیت ها و محدودیت های معاهده رم و نیز تراضی معاهده ای در مراودات دو یا چند جانبه که درحفاظت، بهره برداری و دسترسی به منابع ژنتیکی، در صورت اعطاء باید براساس شرایط مورد مندرج در معاهدات، اعلامبه ها و قطعنامه و بویژه در قوانین داخلی تأمل و تحقیق قرار گرفته است.
و با توجه به الحاق ج.ا.ا به کنوانسیون رم در سال 1384 و اهمیت به حفاظت و استفاده پایدار منابع و ذخایر ژنتیکی گیاهی در کشور قوانین موضوعه قبل و بعد از الحاق به معاهده، مورد شناسایی و تبیین در این پایان نامه قرار گرفته، تا برآیند به همسان سازی با قوانین بین المللی قرار گیرد.
6- روش تحقیق
روش تحقیقات و پژوهش براساس حوزه مطالعاتی خود دارای روش تحقیق منحصر به فردهستند. معمولاً تحقیقات در حوزه علم حقوق با گرایش مختلف من جمله حقوق بین الملل صورت می پذیرد. از لحاظ روشی در دسته تحقیقات توصیفی – تحلیلی قرار می گیرند. بدین جهت با استفاده از منابع معتبر به بررسی و تحلیل موضوع پایان نامه پرداخته و در نهایت با جمع بندی اطلاعات به دست آورده به پاسخگویی فروض و سوالات مطروحه انجام گردید.
پس از طرح و تصویب موضوع پایان نامه در شورای تحصیلات تکمیلی و ابلاغ آن، با ارشادات استاد راهنما جناب دکتر علی مشهدی، ابتدا با نگاهی گذرا به بررسی اجمالی متون و منابع مربوطه پرداخته و ضمن آشنایی بیشتر با موضوع، طرح پلان را در سه فصل( مفاهیم و مبانی، تعهدات کنوانسیون منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی، شناسایی حقوق کشاورزان و نظام چند جانبه دسترسی و تسهیم منافع) و گفتارها و در مبحث ها تنظیم گردید و در هر فصل پس از بیان مورد معاهده رم به بسط و شرح آن اقدام می گردید. البته چون فصل اول برای بیان مفاهیم و کلیات لحاظ شده بود از این قاعده، مستثنی بوده است. و در آن ضمن بیان مفاهیمی و مبانی تعاریف مشترک از منابع حقوقی بین المللی محیط زیست در مواردیازکتب و متون تخصصی علوم ژنتیکی و کشاورزی مورد بهره برداری قرار گرفته است.

برای نیل به اهداف پایان نامه ابتداء با لحاظ مواد کنوانسیون ذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی مصوب سازمان کشاورزی وخوارو بار ملل متحد(فائو) و نظرات مندرج در کتب و دیگر منابع مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و پس از حصول نتیجه به تنظیم و درج آنها اقدام شده است.

7- اهداف
با افزایش روز افزون جمعیت و نیازهای فراوان آن از جمله غذا، کشاورزی به روش های ابتدایی و سنتی با بازدهی کم، دیگر جوابگوی این نیازها نیست. و این عامل موجب گسترش تولیدات کشاورزی و متعاقباً تأثیرات سوء بر منابع پایه شده است.ودر صورت فرسایش و نابودی منابع ژنتیکی گیاهی، امنیت غذایی جهان مورد تهدید قرار خواهد گرفت. و با نگرانی از فرسایش مداوم منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی دلمشغولی مشترک همه کشورها است. و در همه کشورها امنیت غذایی وتوسعه کشاورزی پایداربه میزان زیادی بستگی به منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی دارد که مبداء آنها جای دیگری است.
که در سالیان اخیر دولتها برای حمایت از منابع ژنتیکی گیاهی برای غذاوکشاورزی اراده لازم برای هر گونه برنامه ریزی جهت دست زدن به اقدامات بین المللی و تحقق اهداف آن را اعلام داشته اند. و تکالیفی در کنوانسیونهای مرتبط در زمینه حفاظت و حراست از منابع ژنتیکی گیاهی را ایجاد نمودند. که در نیجه حقوق حاکم دولتها نسبت به منابع طبیعی من جمله این ذخایر خود محدود می شود. و این امر که این محدودیتها به گونه ای اختیاری و داوطلبانه و حاکی از اجماع جهانی است. 21 در بعضی از این کنوانسیون ها، دولتهای تا انجا پیش می روند که، مسئولیتی خاص در خصوص حفاظت از گونه های گیاهی که فقط در سرزمین آنها وجود دارد برای خود می شناسند.
همه این موارد بیانگر دغدغه و “نگرانی مشترک جهانی”22 به ضرورت حفاظت و حراست از منابع ژنتیکی گیاهی که بر اختلافات سیاسی فائق آمده است. تلاش های سازمان های بین المللی و منطقه ای بویژه سازمان کشاورزی وخوار و بار ملل متحد (فائو) حاکی از این واقعیت است که در این زمینه حول اصول جهانی پذیرفته شد.وتوافق عامی بین دول به وجود آمده است.
حال باید این وفاق عام در قوانین ملی از طریق اتخاذ تدابیر لازم برای حفاظت موثر از ذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذاوکشاورزی تجلی یابد. و دولت ها قبول نمایند. که به موجب قواعد حقوقی ملزم به رعایت و اجرای این تدابیر هستند.
لذا حمایت از ذخایر عظیم ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی در زمین با همکاری، تفاهم و توافق بین المللی ایجاد یک چارچوب حقوقی جهانی امکان پذیر می باشد.
کشورها با قبول این که، حفاظت، اکتشاف، جمع آوری شناسایی، ارزیابی و ثبت منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی در نیل به اهداف اعلامیه رم در مورد امنیت جهانی غذایی و برنامه اقدام اجلاس جهانی غذا و برای دستیابی به توسعه پایدار و کشاورزی برای نسل حاضر و نسل آینده، امری حیاتی است. در این خصوص کشورهای با هدف دستیابی به راهکار ها و چارچوب حقوقی در سطح جهانی و منطقه ای، معاهده و موافقتنامه های بین المللی مربوطه از منظر امنیت غذایی و کشاورزی پایدار مورد تحقق قرار گرفته است.
این پژوهش در جهت ارتقای دانش و بالا بردن آگاهی نسبت به اصول و ضوابط حقوقی بین المللی حمایت از منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی و شناسایی و ارزیابی تعهدات کشورهای عضو کنوانسیون رم و نیز موافقت نامه های بین المللی و منطقه ای که برای حفظ، توسعه و حمایت از منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی در نظام حقوقی بین المللی از جمله تعهد به همکاری، تعهد به رعایت حقوق مالکیت معنوی و تعهد به حفاظت می باشد.
و در ارتقای و اطمینان از همسانی قوانین ملی با موازین و معیارهای بین المللی در مدیریت حمایت از منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی که نقطه تلاقی “کشاورزی، محیط زیست و تجارت” و هم افزائی بین این بخشها مورد توجه قرار گرفته است.
8- نوآوری پژوهش
با توجه به الحاق ایران به کنوانسیون رم در سال 1384 و اهمیت روز افزون توجه به حفاظت و استفاده پایدار منابع ژنتیکی در سطح بین المللی ارزیابی نظام حقوقی بین المللی حاکم و نیز تعهدات دولتها، علی الخصوص تعهدات دولت جمهوری اسلامی ایران در این زمینه می تواند نوآوری ایرن اثر باشد. این پژوهش برای نخستین بار در حوزه حقوق بین الملل کشاورزی به این موضوع پرداخته است.
9- سازماندهی پژوهش
در نهایت در سازماندهی این پژوهش و تحقیق سعی گردیده تا با توجه به فرضیه و سوالات اساسی اصلی و فرعی اقدام گردد. بر این اساس در فصل نخست ابتدا به معانی، مفاهیم و پیشینه و اهمیت موضوع حمایت از ذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی از نظر حقوق بین المللی پرداخت خواهد شد.
سپس با توجه به تعهدات کنوانسیون منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی در ارتباط با حفاظت و مستند سازی و تهیه فهرست و تر غیب جمع آوری ذخایر ژنتیکی، حمایت از تلاش زارعین و حفاظت در رویشگاه طبیعی، خارج از رویشگاه و توسعه آن، به حداقل رساندن تهدید ها، استفاده پایدار از منابع، همکاری بین المللی و کمک به کشورهای در حال توسعه و کمک های تکنیکی (فصل دوم ) مورد تحلیل قرار گرفت. و متعاقباً در خصوص حقوق کشاورزان، الزامات و بایسته های شناسایی، نظام چند جانبه دسترسی و تسهیم منافع و حیطه مشمول نظام چند جانبه، دسترسی آسان به منابع ژنتیکی گیاهی برای غذاوکشاورزی و نظام حقوقی ایران در قبل و بعد از الحاق به کنوانسیون ذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی و همسان سازی قوانین ملی با معاهده بین المللی مذکور(فصل سوم) مورد بررسی و پردازش حقوقی می باشد.
این پژوهش با این ساختار اساساً دنبال مطالعه تأثیر تحول نظری حمایت از منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی که نقطه تلاقی محیط زیست، تجارت و کشاورزی است. در چارچوب نظام حقوقی بین المللی و سیستم حقوقی ایران بوده و نیز بیش از پیش بر خلاهایی که جهت حفاظت، اکتشاف، جمع آوری، شناسایی، ارزیابی و ثبت منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی، امنیت جهانی غذایی و دستیابی به توسعه پایدار کشاورزی برای نسل حاضر و نسل آینده و تسهیم منصفانه و عادلانه منافع حاصل از استفاده آنها مورد تأکید قرار گرفت.
فصل اول:
مفاهیم، مبانی، پیشینه
ذخایر ژنتیک گیاهی برای غذا و کشاورزی یکی از موهبت و نتیجه لطف الهی به نوع بشر است و بر همین اساس، به بشریت در کلیت آن تعلق دارد.23 تا در مسیر تعالی همانند سایر مواهب و نعمت های الهی مورد استفاده خردمندانه قرار گیرد. در اسلام جامع ترین دیدگاه و صحیح ترین شیوه تعامل با طبیعت و بهره برداری مناسب از این منابع بیان گردیده است، خداوند جهان هستی و همه پدیده ها را زیبا، متقن و موزون آفریده و ما باید رابطه خود را با آنها تصحیح کنیم و با تصرفات نادرست خود آن را ویران و آلوده و جامعه را با بلا و مصیبت کمبود مواد غذایی یا آلودگی آن مواجه نسازیم. نگاه اسلام به طبیعت و اینگونه ذخایر ژنتیکی اعم از گیاه و دام، عاطفی، معنوی و هدایت گرانه است. و برخورداری از این منابع نیز بر پایه اصولی متین، عادلانه، حکیمانه، متوازن و سازنده استوار گردیده است.، اصولی که هم اوضاع انسان جهت رشد و تعالی را به خوبی در نظر می آورند. و هم ابراز شایسته رفتار صحیح بشر در این فرآیند را که متضمن تعیین مولفه ها و عناصر تعامل آن با این گونه منابع و ذخایر طبیعی، تبیین می نمایند.24
منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی محدود و فنا پذیرند. فرسایش منابع مذکور امنیت غذایی در جهان را با تهدید مواجه می کند. و این موهبت به عنوان منبعی از سازگاری ژنتیکی همچون سپری در برابر تغییرات محیطی عمل می کند. این منابع تأمین کننده مواد خام ژنتیکی در دنیا هستند و لذا حفظ و بکارگیری منابع ژنتیکی گیاهی به عنوان محافظی در برابر مشکلات غیر قابل پیش بینی در آینده جهان بر همگان آشکار است. و چشم انداز تضعیف منابع ژنتیکی گیاهی به همراه تقاضای روز افزون به این منابع آنها در مرکز توجه جهانی سازمانهای بین المللی جای داده است.
گفتار اول- مفاهیم
ذخایر ژنتیک گیاهی به عنوان گنجینه ای گرانبها در دست بشر و در خدمت نیازهای او می باشد. برخی از این ذخایر بصورت طبیعی و وحشی وجود داشته و برخی با دستکاری انسانی طی هزاران سال شکل گرفته است. اطلاعاتی که انسان در خصوص کاربردها و مصارف گیاهان، نحوه یا مکان و زمان جمع آوری آنها یا روش های کشت و تولید زراعی آنها طی اعصار و قرون در مناطق مختلف جهان کسب کرده نیز گنجینه ای پر ارزش را به وجود آورده است.
مفاهیم و دانش بومی در کشاورزان آنرا دانشی سازگارتر نسبت به محیط و جامعه گرا تراز
دانشهای کلاسیک و نوین معرفی می کند. و آنرا می تواند در خدمت بشر در موضوع غذا و کشاورزی قرار دهد. نگرشی واقع بینانه و بکار گیری مفاهیم ذخایر ژنتیک گیاهی نه تنها تضادی بین دولتها نشان نمی دهد. بلکه تفاهم و توافق کشورها در اجماع جهانی و منطقه ای پدید می آورد. 25
مبحث اول – منابع ژنتیکی گیاهی
منابع ژنتیک به معنی مواد ژنتیکی است که ازارزش واقعی یا باالقوه برخوردار باشند.و از اهمیت اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی برخوردارند.
در کره زمین این منابع بسیار غنی و وسیع است. متاسفانه بدان اهمیت لازم نمی دهیم حدود 100 گونه مختلف هر روزه از بین می روند. در حالی که اغلب برای همیشه ناشناخته باقی می مانند. زیرا دانشمندان نتوانسته اند بیش از یک میلیون و چهار صد هزار گونه را از گیاهی و حیوانی شناسایی نماید. اهمیت این منابع هنگامی که درک می گردد. که به خاطر داشته باشیم تا امروز تنها بخش کوچکی از گونه های گیاهی وجانوری جهت استفاده انسان مورد بررسی و مطالعه قرار گرفته است. 26
حمایت از ذخایر عظیم ژنتیکی گیاهی در جهان جز با همکاری وکمک های مالی وفنی بین المللی و ایجاد یک چارچوب حقوقی جهانی امکان پذیر نیست. لذا تفاهم و کنوانسیون جهانی در این زمینه از اهمیت خاص برخوردار بوده است. که در سوم نوامبر 2001 در سی یکمین کنفرانس سازمان کشاورزی و خواربار ملل متحد (فائو) در شهر رم ، معاهده بین المللی ذخایر ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی مصوب گردید .
بند اول – معنای لغوی
ذخایر ژنتیک گیاهی آن گونه که در زبان فارسی و متون حقوقی مرتبط تبیین شده است. ومرکب از سه واژه (ذخایر، ژنتیک و گیاه) است. ذخایر واژه ای است به معنای اندوخته و هر چیزی را که برای روز مبادا نگاه دارند. و واژه ژنتیک به معنای ارثی، موروثی، بخشی از زیست شناسی که درباره چگونگی صفات موروثی وعوامل ارثی بحث می کند و واژه گیاهبه معنای هر روستنی که از زمین بروید27.
منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی به هر گونه ماده ژنتیکی با منشاء گیاهی اطلاق می شود که دارای ارزش باالفعل یا بالقوه برای غذا و کشاورزی داشته باشد .28
منابع ژنتیک گیاه منابعی را برای معیشت بشر اعم از تهیه غذا، تهیه دارو و بسیاری از مایحتاج دیگران انسان فراهم می کند .


پاسخ دهید